Žitije
Sveta Jelena Srpska, kraljica, monakinja i blagotvorka, jedna je od najsvjetlijih ličnosti Nemanjićke epohe i srpske duhovnosti uopšte. Rodila se sredinom XIII vijeka, vjerovatno u Anjuvinskoj kući Francuske (prema nekim izvorima bila je Francuskinja, prema drugima Albanka ili Grkinja), i udala se za srpskog kralja Uroša I, postavši tako srpska kraljica. Iz ovoga braka rodila su se dva sina koji su obojica zasjeli na srpski presto i obojica kanonizovani kao sveci: Dragutin i Milutin, a Milutin je bio otac svetog Stefana Dečanskog.
Jelena je bila žena izuzetne pameti, obrazovanosti i duboke pobožnosti. Vladala je Zetom i primorskim oblastima u ime supruga, a potom i u ime sinova, sa rijetkim državničkim umijećem. Njena uprava bila je poznata po pravednosti i humanosti: osnivala je bolnice i ubožišta za siromahe, otkupljivala zarobljenike iz ropstva, brinula o udovicama i sirotoj djeci. Njeno milosrđe bilo je konkretno i svakodnevno, a ne samo formalno i ceremonijalno.
Jelena je posebnu pažnju poklanjala obrazovanju žena. Osnovala je škole za djevojčice u primorskim gradovima, što je bila pojava bez presedana u tadašnjoj srpskoj sredini. Vjerovala je da žena treba da bude obrazovana i sposobna da vodi domaćinstvo i odgaja djecu u vjeri i mudrosti. Ova briga za žensku emancipaciju, koliko god skromno zvučala u današnjim terminima, bila je revolucionarna u kontekstu XIII i XIV vijeka.
Njen odnos prema Crkvi bio je dubok i praktičan. Podigla je ili obnovila više crkava i manastira, od kojih su najvažniji manastir Gradac u Ibarskom Rašku — remek-djelo gotičko-vizantijskog graditeljstva — i crkva u Brnjacima. Posebno je podupirala žensko monaštvo: brinula se o monahinjama, osnivala ženske samostane i lično komunicirala sa duhovnicima svoga vremena.
Nakon što je ostala udovica (kralj Uroš I preminuo je 1277. godine), Jelena je zadržala aktivnu ulogu u državnim poslovima. Podupirala je pomirenje između sinova Dragutina i Milutina koji su se sukobili oko prijestolja, uvijek se trudeći da majčinskom mudrošću ublaži porodične i državne podjele. Krajem života primila je monaški postrig pod imenom Jelisaveta.
Sveta Jelena je preminula 8. februara 1314. godine (po nekim izvorima) i sahranjena u manastiru Gradac. Njen savremenik, arhiepiskop Danilo II, ostavio je opširno žitije o njenom životu, u kome je opisuje kao ženu savršene kreposti, materinskog srca i apostolskog žara za dobro bližnjih. Srpska pravoslavna crkva proslavlja je 30. oktobra po julijanskom kalendaru, a njen lik krasi freske i ikone manastira Gradca i Mileševe.
Sveta Jelena Srpska poseban je uzor za žene i majke u pravoslavnoj tradiciji: ona nije bila monahinja od mladosti, niti je njeno svetiteljstvo plod asketske osamljene pustinje. Bila je žena srijed svakodnevnog života — supruga, majka, vladarka, udovica — i u svakoj od tih uloga živjela je Hristovo Evanđelje do kraja i bez kompromisa.
Tropar (glas 5)
Raduj se, preblažena Jeleno, ukrašena krepostima, majko svetih careva, koja si bliže siromašnih i ubogih bila nego bliže Bogu; u Gradcu počivaš, a svim iscjeljenja daruješ, moli Hrista Boga, da spase duše naše.
Kondak (glas 6)
Dobru naučila si sjeme dobrote sijati, blažena Jeleno, u Gradcu počivajući tijelo tvoje sveto, miro i iscjeljenja svima darujući, nebeskom Zaručniku se moleći, izbavi od napasti vjerne koji te slave.
O slavi
Sveta Jelena Srpska nije uobičajena krsna slava srpskih porodica, ali njeno štovanje ima posebnu živost kod ženskih monaških zajednica i u porodicama koje nose tradiciju dobrotvornog rada. Manastir Gradac, njena zadužbina, 30. oktobra slavi njen spomen svečanom liturgijom.
Sveta Jelena je posebno bliska majkama i suprugama koje u njoj vide uzor žene koja uspijeva pomiriti porodične dužnosti sa duhovnim životom, a njeno ime nosi se s posebnom pobožnošću u srpskim porodicama koje imaju živo sjećanje na ovu sveticu. Kao majka svetih vladara Dragutina i Milutina, i kao baka svetog Stefana Dečanskog, sveta Jelena stoji u samom srcu svetorodne Nemanjićke loze — porodice koja je dala Srpskoj crkvi više svetaca nego ikoja druga dinastija u pravoslavnoj istoriji.