Žitije
Sveti Evstatije II bio je jedan od najvećih crkvenih pastira srpskog naroda u XIII veku, naslednik duge linije svetitelja-arhiepiskopa koje je začeo sam Sveti Sava Srpski. Poreklo i mladost Evstatijeva nisu u izvorima podrobno opisani, ali predanje Crkve svedoči da je proveo mladost u manastirskim kućama, vaspitan u duhu srpsko-atonske monaške tradicije. Primio je monaški čin i naobrazbu karakterističnu za duhovne naslednike Svetog Save — bogoslovsku ozbiljnost, kanoničku temeljnost i misijarski žar.
Na arhiepiskopski presto Srpske crkve Evstatije je stupio 1279. godine, nasledivši Evstatija I. Njegova arhipastirska služba odvijala se u dinamičnom, ali i burnom periodu srpske istorije — za vladavine kralja Dragutina, a potom i moćnog kralja Milutina (Stefana Uroša II Milutina). Upravo uz kralja Milutina Evstatije II ostvaruje najvažnija crkvena dela svoga arhipastirstva. Milutinovo vreme bilo je zlatno doba srpske crkvenе i kulturne obnove: gradile su se crkve i manastiri, uspostavljali odnosi s Vizantijom, a Srpska crkva je širila svoju organizaciju.
Najvažnija crkvena borba Evstatijeva bila je suzbijanje bogomilske jeresi, koja je i u 13. veku bila rašireнa u pojedinim srpskim krajevima. Bogomili su odbacivali crkvenu hijerarhiju, svetotajnski život i materijalni svet, te su predstavljali ozbiljnu pretnju pravovernoj zajednici. Evstatije je savesno organizovao crkvene sabore, slao misionare u zaražene krajeve i pisao pastirske poslanice koje su pozivale na povratak pravoj veri. Nije pribegavao nasilju, nego ubedljivoj reči i molitvenom posredovanju — što je karakteristika svetiteljskog pristupa crkvenom upravljanju.
Pored borbe s jeresom, Evstatije se brinuo za uređenje crkve iznutra: potvrdio je kanonski poredak u eparhijama, brinuo o vaspitanju sveštenstva i poučavao narod. Sarađivao je s vizantijskom crkvenom vlašću, čuvajući kanonski položaj Srpske arhiepiskopije. Srušene ili oštećene crkve obnavljao je, a novim manastirima davao tipike i blagoslov. Umro je kraj 1286. ili početkom 1287. godIne u manastiru Žiča — matičnoj kući Srpske arhiepiskopije, koju je Sveti Sava podigao kao crkvu-majku svih srpskih episkopija. Svete mošti Evstatija II čuvaju se u Pećkoj patrijaršiji, središtu srpske crkvene pameti i bogoljublja.
Crkva ga svetkuje 4. januara po julijanskom kalendaru, u nizu svetih srpskih arhiepiskopa koji su od Svetog Save gradili duhovnu kuću srpskog naroda. Evstatije II je uzor arhiepiskopa koji tiho i strpljivo čuva stado, suzbija lažne nauke i gradi Crkvu ne rečima nego delima.
Tropar (glas 4)
Arhijerejskim vencem ukrašen, arhiepiskope sveti Evstatije, koji si Srpsku crkvu mudro i bogobojažljivo pastirski vodio i jeresи bogomilsku pravom verom pobedio: moli Hrista Boga da Crkvi Srpskoj pokloni mir i jedinstvo, a dušama vernih spasenje večno.
Kondak (glas 3)
Nasledniče Savina i čuvarу pravoverja, Evstatije blaženi, ti koji si u Žiči arhipastirski poчinuo a mošti tvoje u Peci su položene: Srpsku crkvu u veri utvrdi i pred Gospodom zastupaj narod tvoj koji s pobožnošću tebe priziva.