Žitije
Sveti Stefan Dečanski, srpski kralj i mučenik, rodio se krajem XIII vijeka kao sin kralja Milutina i Teodore Bugarske. Njegovo djetinjstvo i mladost protekli su u sjenci dvorskih intriga i složenih porodičnih odnosa koji su obilježavali Nemanjićku dinastiju u njenom kasnom periodu. Otac Milutin ga je oko 1314. godine, sumnjičeći ga za pobunu, dao oslijepiti — prema jednom predanju, Stefanu su oči samo privremeno umotane, a prema drugom, doista je oslijepljen, ali mu je vid čudesno vraćen po molitvi i ukazanjem svetog Nikole.
Stefan je nekoliko godina proveo u progonstvu u Carigradu, a potom i u manastiru Hilandaru na Svetoj Gori, gdje je dublje upoznao monaški način života i stekao duhovnu zrelost koja ga je pratila do kraja dana. Nakon smrti oca Milutina 1321. godine, Stefan je, uz podršku dijela srpskog vlastele, stupio na prijestolje i krunisan za kralja.
Vladavina Stefana Dečanskog (1322–1331) obilježena je jednim od najznačajnijih vojnih trijumfa srpske istorije — bitkom kod Velbužda 1330. godine, u kojoj je srpska vojska, uz učešće srpskog vlastelina i bugarskog cara u sukobljavanju interesa, porazila bugarsku silu. Ova pobjeda učvrstila je srpski položaj na Balkanu i otvorila put za daljnje teritorijalno i kulturno jačanje srpske države.
Najtrajniji spomenik Stefanove vladavine je manastir Visoki Dečani, koji je podigao u plodnoj dolini Bistrice na Kosovu. Gradnja manastira trajala je gotovo čitavu njegovu vladavinu, a crkva Vaznesenja Gospodnjeg u Dečanima smatra se remek-djelom srpske i vizantijske arhitekture. Gradnju je vodio fra Vita iz Kotora, majstor koji je spojio romaničke i vizantijske elemente u jedinstven stilski izraz. Freske u Dečanima, nastale nakon Stefanove pogibije, spadaju među najsačuvanije i najljepše u čitavom pravoslavnom svijetu.
Tragičan kraj kralja Stefana vezan je za pobunu njegovog sina Dušana. Pod pritiskom vlastele koja je vidjela u Dušanu energičnijeg vladara, Stefan je 1331. godine zatvoren u kuli manastira Zvečan, gdje je potom zadavljen — nasilno i tajno, bez suđenja i javnog procesa. Crkva je ovaj kraj ocijenila kao mučeničku smrt: Stefan nije stradao za jeres ili od pagana, ali je žrtva izdajničke sile i nepravde, što mu je donijelo titulu mučenika u liturgijsko-teološkom smislu srpske crkvene tradicije.
Mošti svetog Stefana Dečanskog čuvaju se u manastiru Visoki Dečani i do danas su predmet dubokog poštovanja. Brojna čudotvorna iscelenja zabilježena su kod groba sveca, a sama crkva manastira proglašena je za UNESCO zaštićeno nasljeđe. Sveti Stefan Dečanski slavi se 11. novembra po julijanskom kalendaru, a Srpska pravoslavna crkva ga štuje kao jednog od svetih vladara iz Nemanjićke loze koji su životom i smrću svjedočili vjeru Hristovu.
Grigorije Camblak, bugarski književnik koji je dugo boravio na srpskom dvoru, napisao je opširno žitije svetog Stefana Dečanskog — jedno od najznačajnijih književnih ostvarenja srpskog i vizantijskog kulturnog kruga XIV vijeka, u kome se detaljno opisuju i mučeništvo i čuda svetog kralja.
Tropar (glas 4)
Nasljedniku svetih predaka, krase Srbije, cvijete carskog korijenja, dobroljubivi Stefane, mudri vladaru, koji si Dečane bogoljubivo sagradio i u njima počivaš slavno, uslišaj nas koji ti se molimo i od svake nedaće izbavi nas, ti koji imaš smjelost pred Hristom Bogom.
Kondak (glas 8)
Odabranog i slavnog u carevima, blagočasnog i divnog mučenika, sjajnog zvijezdama divnih čudesa, pohvaljujmo ga dostojno, vjerni: jer on moli za nas koji ga vjerno slavimo, Hrista Boga koji nam daruje oprost grijeha i veliku milost.
O slavi
Sveti Stefan Dečanski nije uobičajena krsna slava, ali je njegovo štovanje naročito živo u kosovsko-metohijskoj oblasti i u porodicama koje su generacijama vezane za manastir Visoki Dečani. Monasi Dečana čuvaju živi kontinuitet molitve i slave na dan 11. novembra, a hodočasnici iz cijele Srbije i srpske dijaspore dolaze da se poklone moštima svetog kralja.
Manastir Dečani danas je jedna od najposjećenijih svetinja Srpske pravoslavne crkve i simbol opstanka srpskog naroda na Kosovu i Metohiji.