Sveti Grigorije Palama Arhiepiskop Solunski

Žitije

Sveti Grigorije Palama jedan je od najvećih teologa u istoriji Pravoslavne Crkve, arhiepiskop Solunski, braniteljica isihazma i učitelj o Božanskim energijama. Rođen je oko 1296. godine u Carigradu, u uglednoj porodici koja je blisko bila vezana za vizantijski dvor. Otac mu je bio senator koji je na samrti zamonašen, a majka je nakon suprugove smrti isto učinila — i sam Grigorije je sa pet braće i sestara prigrlio monaški život u mladim godinama, ostavljajući iza sebe sve izglede za sjajnu dvorsku karijeru.

Mladi Grigorije se oko 1316. godine uputio na Svetu Goru Atonsku, utvrđen odlukom da pronađe prave duhovne učitelje. Na Atonu je stupio pod vođstvo iskusnih isihastičkih staraca, predavši se podvizima neprestane molitve, posta i bdenja. Posebno ga je oblikovao susret s hesihastičkim predanjem koje je iz Parorije i Male Azije pritjecalo na Aton, a sâm Grigorije je brzo napredovao toliko da je sam postajao učiteljem. Živeo je povučeno, uglavnom u malim isihastičkim zajednicama i samačkim kelama, pre nego što je oko 1326. prisiljen da napusti Aton zbog srpskog napada na Makedoniju.

Presudan trenutak Grigorijevog javnog delovanja nastao je oko 1337. godine kada je kaluđer Varlaam Kalabrijski, filosof koji je stigao iz Italije, počeo da napadna isihastičku molitvenu praksu i tvrdnju da monasi u stanju duboke molitve zaista vide nestvoren, božansku Svetlost — onu istu koja je na Tavorskoj gori obasjala Hristovo lice pred Petrom, Jakovom i Jovanom. Varlaam je ove tvrdnje tumačio kao bogumilsku jeres ili kao grešku prostih, neobrazovanih monaha, argumentujući filozofski da je Bog u potpunosti nespoznatljiv i da sve iskustvo Boga mora biti posredovano stvorenim simbolima.

Grigorije Palama ustao je u odbranu isihastičke tradicije razrađujući teologiju koja je sada zauvek vezana za njegovo ime: razlikovanje između Božje suštine (ousia) i Božjih energija (energeiai). Suština Božja ostaje apsolutno nespoznatljiva i nedostupna ikakvu stvoru — u tome je Grigorije potpuno saglasan s apofatičnom teologijom. Ali Bog nije pasivan ni daleki: On deluje u svetu i u ljudskim srcima kroz svoje večne, Božanske energije, koje su stvarno i nerazdvojno od Boga, ali nisu Njegova suština. Stvoreni čovek može istinski učestvovati u tim nestvrorenim Energijama, biti prožet Božanskom Svetlošću — i to nije metafora, nego živo duhovno iskustvo koje svevedoče podvižnici. Tavorska Svetlost bila je upravo ta nestvvorena Energija, i to su apostoli stvarno videli.

Ova teologija odbranjena je na dva carigradska sabora: 1341. i 1351. godine. Sabori su potvrdili učenje Grigorija Palestine kao autentično pravoslavno i osudili Varlaama i njegove sledbenike. Grigorije je 1347. rukopoložen za arhiepiskopa Solunskog, gde je pastirski služio, propovedao i pisao sve do blizine upokojenja. Godine 1354. pao je u zarobljenistvo kod Turaka, koji su ga godinu dana držali kao taoca, ali i za to vreme svedočio je o Hristu i raspravljao o veri s muslimanima. Upokojio se 14. novembra 1359. godine, ostavivši za sobom bogato zaveštanje teoloških dela, propovedi i poslanica.

Kanonizovan je već 1368. godine od strane Carigradske patrijaršije. Crkva ga proslavlja dvostruko: na dan upokojenja, 14. novembra, i posebno — u drugu nedjelju Velikog posta. Ovo potonje poistovećuje ga s pobedom Pravoslavlja koja se proslavlja i u prvu nedelju posta (pobeda ikonodulije), sugerirajući da je Palamaova teologija energija jednako konstitutivna za pravoslavnu veru kao i vera u ikone: obe brane realnost Božjeg prisustva u tvarnom svetu. Zbog toga ga crkva naziva „Stupom Pravoslavlja”.

Tropar (glas 8)

Svetlosti bogorazumlja učitelju, i Crkve tvrđavo i stene zaštitniče, Palamo bogomudre, ukrase svetitelja, hvalo bogoslova, moli Hrista Boga da daruje nam veliki dar milosti.

Kondak (glas 8)

Premudrostima pobedio si bezumna protivslovlja Varlaama i Akindina, prepodobni Grigorije Bogoslov; nestvvorenu svetlost Tavorsku verom i bogomislijom si ispovedao, i sabori su te, svete, potvrdili. Moli se za naše spasenje.

O slavi

Sveti Grigorije Palama nije raširen u srpskom narodu kao krsna slava, ali mu se naročitu počast odaje u monaštvu i teološkim krugovima, osobito od kada je isihastička duhovnost — koja teče od Sinaita, Palamina i Romila Ravaničkog — duboko ukorenjena u srpsko monaštvo.