Žitije
Sveti Vasilije Veliki, arhiepiskop Cezareje Kapadokijske, jedan je od najvećih teologa i crkvenih otaca hrišćanstva. Rodio se 330. godine u Cezareji (oblast Kapadokija, danas centralna Turska) u izuzetno pobožnoj porodici. Njegova baka Makrina Starija, majka Emilija, brat Grigorije Niški i sestra Makrina Mlađa svi su proglašeni svecima — što je jedno od retkih primera u istoriji kada cela porodica nosi epitet svetosti.
Vasilije je obrazovanje stekao najpre u Cezareji, potom u Konstantinopolju, a konačno u Atini — tadašnjem centru filozofije i govorništva. U Atini se sprijateljio sa Grigorijem Bogoslovom, i to prijateljstvo ostalo je doživotno i plodonosno za celu Crkvu. Vasilije se odlikovao oštrim umom, sveobuhvatnim znanjem i neobičnom disciplinom duha.
Po povratku iz Atine krenuo je putem monaškog života: posećivao je asketske zajednice u Siriji, Palestini i Egiptu, a potom se povukao na obale reke Iris u Pontu gde je zajedno sa Grigorijem Bogoslovom živeo u strогом asketizmu, molitvi i studiranju Svetog Pisma. Tamo je napisao brojna monastirska pravila koja su do danas temelj monaškog života u pravoslavnoj tradiciji.
Kada je arijanska jeres ozbiljno ugrozila pravoslavljе, narod i sveštenstvo su upravo Vasilija prepoznali kao čoveka koji može da odbrani nikejsku veru. Godine 370. izabran je za arhiepiskopa Cezareje — najvažniju episkopsku katedru u Maloj Aziji. Sa tog položaja vodio je nepokolebljivo borbu protiv arijanizma koji su podržavali i sami carevi. Pred pretnjama cara Valensa koji mu je nudio izbor između odricanja ili progonstva, Vasilije je mirno odvratio da ne zna za reč „progonstvo” tamo gde je svuda Božija zemlja.
Njegova dela su neprocenjiva: napisao je Liturgiju koja nosi njegovo ime i koja se služi deset puta godišnje u Pravoslavnoj crkvi; sačinio je teološka tumačenja o Svetoj Trojici koja su postala stub pravoslavne dogmatike; osnovao je bolnicu i hospicij kraj Cezareje — jedno od prvih ustanova socijalne zaštite u istoriji Crkve, koje je narod prozvao „Vasilijanom.” Brinuo se o siromasima, udovicama i izbjeglicama u vreme gladi i krize.
Preminuo je 1. januara 379. godine, izmoždenog zdravlja zbog strogog askeze. Imao je samo četrdeset devet godina. Crkva ga slavi zajedno sa Grigorijem Bogoslovom i Jovanom Zlatoustim kao jednog od Tri Jerarha (30. januar).
Tropar (glas 1)
Glas tvoj se po celoj zemli rasprostiraje, prihvati beseda tvoja, kojom nas zakon Božanstven si naučio, prirodu bića objasnio si, mrav ljudske oblike uredio si; Carsko sveštenstvo, oče prepodobni Vasilije, moli Hrista Boga da spase duše naše.
Kondak (glas 4)
Pokazao si se osnova crkve i nepokolebiva, i svima daruje Bogopečatno Vasilije.
O slavi
Vasiljevdan pada 14. januara po novom (gregorijanskom) kalendaru, što odgovara 1. januaru po starom (julijanskom) kalendarу. Taj datum je istovremeno i pravoslavna Nova Godina — jer Srpska pravoslavna crkva i dalje prati julijanski kalendar, prema kome nova godina počinje upravo 14. januara po građanskom računanju.
Zbog toga je Vasiljevdan poznat i pod narodnim imenima „Mala Božić” i „Stara Nova Godina.” U Srbiji je svrstан u red posebnih praznika koji spajaju crkveno slavlje sa narodnom tradicijom dočekivanja Nove Godine. Porodice koje slave Vasilija pripremaю i slavski ručak i svečanost Nove Godine u istom dahu.
Na Vasiljevdan Crkva slavi ne samo svetog Vasilija već i obrezanje Hristovo — jer se prema Jevanđelju Hristos obrezao osmoga dana po rođenju, što po julijanskom kalendaru pada upravo 1. januara. Ovo je „blagodatni udar” koji su pravoslavni prihvatili kao poseban blagoslov za početak nove godine.
Slavski trpezarski obrok je bogat i mrsni — januar je zimski mesec, post je završen (Božić je bio 7. januara). Na stolu su slavski kolač, žito, jagnjetina ili svinjetina, zimske zimske salate i kuvanice. Gosti ostaju do kasno u noć, jer Vasiljevdan je i Nova Godina i proslava jednog od najvećih bogoslova u istoriji Crkve. Kaže se da onaj ko je Srbin a slavi Vasilija dočekuje godinu pod dvostrukim blagoslovom — i crkve i tradicije predaka.